تبلیغات
انجمن مترجمان جوان ققنوس - نظریه ذهن
انجمن مترجمان جوان ققنوس
دپارتمان زبان و ارتباطات آموزشگاه تخصصی مدائن قزوین

نظریه ذهن

دوشنبه 12 تیر 1391

نویسنده: ف. محمودی |

نظریه ذهن، عبارت است از توانایی انسان در انتساب حالات ذهنی (باورها، نیات، علائق، تظاهر، دانش و ...) به خود و دیگران و درک اینکه دیگران، باورها، نیات و علائقی متفاوت از ما دارند (پریماک[1] و وودروف[2]1987). نظریه ذهن، یکی از مباحث محوری روان‏ شناسی رشد و فلسفه ذهن است و از کلیدی ‏‏ترین مفاهیم در باب چگونگی کارکرد ذهن و تأثیر آن بر رفتار است.

توانایی انتساب حالات ذهنی به دیگران و درک این حالات به عنوان علل و معانی رفتار، فرد را قادر می ‏سازد ذهن را همچون دستگاهی بشناسد که مولد بازنمایی‏ ها است، بازنمایی‏ هایی که قابل رؤیت نیستند و عامل رفتار انسان محسوب می‏ شوند. بحث‏ های فراوانی درباره این که نظریه ذهن در چه فعالیت‏ هایی دخیل است وجود دارد. همچنین این بحث که نظریه ذهن چگونه در کودک رشد می‏ کند و چه وقت می‏توان گفت فرد دارای نظریه ذهن است بحثی فراگیر و چالش‏ زا بوده است. اگرچه این مباحث همچنان وجود دارد ولی مانع انجام تحقیقات مختلف در زمینه کارکردهای نظریه ذهن و کیفیت رشد آن نبوده است. از 30 سال پیش که پریماک و وودروف مقاله " آیا شمپانزه‏ ها واجد نظریه ذهن هستند؟" را نوشتند تا امروز، مطالعات بسیاری بر روی انسان ‏ها، حیوانات، کودکان و بزرگسالان انجام شده است. به نظر می‏ رسد توانایی بالقوه برای داشتن نظریه ذهن، امری فطری است ولی تجربه اجتماعی فرد در خلال سالهای متمادی زندگی باعث می‏ شود برخی از افراد نظریه ذهن کارآمدتر و قوی ‏تری داشته باشند (بارون کوهن، 1991).

رشد نظریه ذهن

در اوایل قرن بیستم، پیاژه[3] دریافت که در دوران اولیه کودکی، خودمداری[4] کودک مانع از آن می ‏شود که وی بفهمد دیگران دارای دیدگاه‏ ها و افکاری متفاوت از دیدگاه او هستند. امروزه توافق عمومی در میان صاحبنظران وجود دارد که کودکان تا قبل از آنکه از مرحله خودمداری شدید، خارج شوند - یعنی تا 3 الی 4 سالگی- نمی‏ توانند در آزمون‏ های نظریه ذهن موفق شوند. اگر چه درباره اینکه وجود کدام رفتارها در سنین 1 تا 3 سالگی می‏ توانند از ظهور و رشد تدریجی نظریه ذهن حکایت کنند اختلاف نظر وجود دارد. بیشتر تحقیقات بر مطالعه رفتارهایی نظیرِ توجه مشترک، دنبال کردن مقصد نگاه دیگران و آگاهی از وجود قصد و نیت در دیگران، به عنوان رفتارهای پیش‏نیاز نظریه ذهن تأکید کرده‏اند (ترجه فلاک[5]، گردبک[6] و هافستن[7]، 2006). پیگیری مقصد نگاه دیگران در نوزادان 6 ماهه وجود دارد، حال آنکه علائم توجه مشترک، نظیر نگاه دو جانبه مشترک، در حدود 9 تا 12 ماهگی پدید می‏ آید. ضمنا رفتارهایی نظیر اشاره کردن به یک شیء با هدف جلب توجه دیگران به آن، در پایان سال اول زندگی پدید می‏ آیند.

مطالعه ‏ای طولی که توسط چارمن[8] و همکاران وی در سال 2000 انجام گرفت نشان داد کودکانی که در 20 ماهگی نمرات بالاتری از نظر سطح توجه مشترک می‏ گیرند اغلب همان‏ هایی هستند که در 44 ماهگی در تکالیف مربوط به نظریه ذهن بهتر عمل می ‏کنند (همان).

مورد دیگری که می ‏تواند مقدمه نظریه ذهن باشد توانایی تشخیص دادن و تمایز گذاری میان موجودات بی‏جان و موجودات زنده است. این که کودک بتواند از میان یک سری اشیاء و موجودات متحرک، تشخیص دهد کدامیک جاندار و کدام بی‏جان است در برخی مطالعات شاهدی بر روند شکل ‏گیری نظریه ذهن قلمداد شده است. به عنوان نمونه، ترمولت[9] و فلدمن[10] (2000)، نشان دادند که کودکان اشیاء متحرکی را جاندار می‏ پندارند که حرکتشان ناقض قوانین نیوتونی باشد و یا اینکه به نظر برسد برای رسیدن به یک هدف حرکت می‏ کنند.

پس از آنکه کودکان آموختند موجودات زنده را تشخیص دهند می‏ توانند به تدریج مفهومی از عاملیت را درک کنند، یعنی دیگران را همچون عاملانی قصدمند در نظر بگیرند. عامل، چیزی است که به شیوه ای هدفمند اعمالی را به بهترین وجه ممکن برنامه ‏ریزی و اجرا می‏ کند تا به مقصدی نائل شود. گرگلی[11]، نداسدی[12]، سیبرا[13] و بیرو[14]، (1995) دریافتند که کودکان 12 ماهه قادرند درک کنند عاملان قصدمند به شیوه‏ ای منطقی عمل می‏ کنند. در مطالعه ‏ای که توسط ملتزوف( 1995) صورت پذیرفت، وی دریافت که کودکان 18 ماهه آگاهانه رفتار بزرگسالان را تقلید می ‏کنند ولی میزان تقلید، وقتی رفتارها از سوی یک ماشین سر بزند به میزان چشمگیری کاهش می‏ یابد. این مطالعه، حاکی است کودکان زیر 2 سال هم ممکن است نیات دیگران را در نظر بگیرند و انسان‏ ها را برخلاف ماشین‏ ها موجوداتی قصدمند دریابند.

روش ‏های بررسی نظریه ذهن

ارزیابی تلقی کودکان از خود و دیگران، خصوصاً پیش از آنکه بتوانند به طور کامل  و روان حرف بزنند کار دشواری است. در اینجا به دو مورد از تکالیفی که در مطالعات تجربی برای ارزیابی رشد نظریه ذهن در کودکان به کار رفته است اشاره می ‏نماییم.

1- تکلیف باور نادرست[15]

یکی از رایج‏ ترین آزمون‏ های سنجش نظریه ذهن، توانایی فرد در حل تکلیف "باور نادرست" است. در این تکلیف، فرد باید بتواند تشخیص دهد که دیگران ممکن است به چیزهایی باور داشته باشند که اشتباه است. برای این که فردی چنین توانایی داشته باشد باید بفهمد دانش چگونه در ذهن شکل می ‏گیرد و دریابد باورهای افراد به دانش شان بستگی دارد، حالات ذهنی، ممکن است با واقعیت همخوانی نداشته باشند، و رفتار یک فرد را می‏ توان براساس حالات ذهنی او پیش ‏بینی کرد. انواع مختلفی از چنین تکالیفی، طراحی و اجرا شده‏ اند که همگی از تکلیف اولیه‏ ای که توسط ویمر[16] و پرنر[17] در سال 1983 طراحی شده بود الهام گرفته ‏اند (همان).

در رایج‏ ترین نوع این تکلیف، که تکلیف "سالی- آنا"[18] نامیده می‏ شود به کودک تصویری نشان داده می‏ شود که دارای دو شخصیت است. در این تصویر، دو عروسک به نام‏های "سالی" و "آنا" با یک تیله مشغول بازی هستند. سالی، تیله را درون کشویی قرار می‏ دهد و از اتاق خارج می‏ شود. در غیاب او، آنا تیله را برداشته و با آن بازی می ‏کند و سپس آن را درون جعبه‏ای قرار می‏ دهد. از کودک می‏ پرسند: وقتی سالی برمی ‏گردد برای برداشتن تیله به سراغ کجا می‏ رود؟ اگر کودک بتواند درک کند که سالی از جابجاشدن تیله اطلاع ندارد و به سراغ همان کشوی اول می‏ رود در این تکلیف موفق عمل کرده است. نتایج پژوهش ‏ها حاکی است که بیشتر کودکان تا قبل از 3 یا 4 سالگی از عهده این تکلیف برنمی ‏آیند (همان).

2- تکلیف نمود- واقعیت[19]

در این تکلیف که تکلیف "اسمارتیزها"[20] نیز نامیده می‏ شود آزمونگر از کودکان می‏ پرسد که فکر می ‏کنند محتوای یک بسته که ظاهرا بسته ‏ای پر از اسمارتیز است چیست. وقتی که کودکان حدس می ‏‏زنند که درونش اسمارتیز است آزمونگر بسته را باز می‏ کند و نشان می‏ دهد که ظرف، حاوی چند مداد است. سپس آزمونگر، مجددا در جعبه را می‏ بندد و از کودک می‏ پرسد: "فکر می ‏کنی که اگر از شخص دیگری بپرسم درون این ظرف چیست چه پاسخی می‏ دهد؟" اگر کودک پاسخ دهد که دیگران هم فکر می‏ کنند درون ظرف، اسمارتیز است در تکلیف موفق عمل کرده است. گوپنیک[21] و آستینگتون[22] دریافتند که کودکان در سن 4 یا 5 سالگی از عهده این تکلیف برمی ‏آیند (نقل از زایتیچیک[23]، 1990).

نظریه ذهن در حیوانات

این پرسش که آیا برخی از حیوانات هم نظریه ذهن دارند پرسشی در خور توجه است. همچنین می‏توان پرسید آیا علاوه بر انسان، برخی از جانوران نیز دارای موهبتی ژنتیکی و محیطی اجتماعی هستند که امکان به دست آوردن نظریه ذهن را برایشان فراهم سازد؟ دشواری پاسخ به این سووالات، از آنجا ناشی نمی‏ شود که بررسی نظریه ذهن در موجودات فاقد کلام امکان‏ پذیر نیست، بلکه اساسا این شائبه را پیش می ‏آورد که ما از قبل فرض کرده ‏ایم که حیوانات "ذهن" دارند. به علاوه، ما تنها می‏ توانیم اجزای ساده‏ ای از توانایی‏ های پیچیده نظریه ذهن، همچون درک جانور از نیت یا قصدمندی، مقصد نگاه، و زاویه دید را مورد مطالعه قرار دهیم. مشکل در اینجاست که هر گونه توانایی جانور در هر یک از این حیطه ‏ها را می‏توان به عنوان یادگیری ساده محرک- پاسخ در نظر گرفت و این مشکل تمام نظریاتی است که می‏ کوشند حالات روانی را از رفتار قابل مشاهده استخراج کنند.

پووینلی[24]، نلسون[25] و بویسن[26]، (1990) این امکان را برای شمپانزه‏ها فراهم کردند تا بتوانند به دلخواه خود از یکی از دو آزمونگر درخواست غذا کنند. یکی از آزمونگران ظرف غذا را می‏ دید و دیگری که چشمانش بسته شده بود یا سبدی روی سرش بود نمی‏دانست ظرف غذا کجاست و تنها می ‏توانست حدس بزند. این محققین دریافتند که در بیشتر موارد، این جانوران نمی‏ توانند آزمونگر آگاه را از فرد ناآگاه تمییز دهند. در مقابل، هیر[27]، کال[28]، و توماسلو[29] (2001) گزارش کردند که شمپانزه‏های دون پایه گروه می ‏توانند از آگاهی شمپانزه‏های برتر گروه استفاده کنند و مشخص کنند که به سمت کدام ظرف بروند. هیر و سایر همکاران وی بر این باورند که پووینلی نتایج آزمایش خود را به درستی تفسیر نکرده ‏است.

 نظریه ذهن و نقش نورون‏ های آینه‏ای

در تحقیقی که گالس و ریزولاتی انجام داده‏ اند عنوان شده است که برخی نورون‏ های آینه ‏ای ممکن است در ایجاد توانایی‏ های مربوط به نظریه ذهن دخیل باشند (نقل از ریزولاتی و کرایگرو، 2004).

با این حال، شواهدی نیز در رد دخالت نورون ‏های آینه ‏ای در توانایی نظریه ذهن وجود دارد. نخست آنکه، میمون ‏های مکک نورن ‏های آینه ‏ای دارند ولی به نظر می ‏رسد قابلیت چندانی در درک نظریه ذهن ندارند. دوم آنکه، مطالعات انجام  شده با استفاده از fMRI حاکی است در تکالیف نظریه ذهن، معمولا کورتکس فرونتال میانی، لوب‏ های تمپورال و محل تلاقی لوب‏های پاریتال و تمپورال فعال می شوند، در صورتی که این مناطق بخشی از مناطق شناخته شده سیستم نورون‏ های آینه‏ ای نیستند (فریث[30]، 2003). از این ‏رو برخی از محققین بر این باورند که نورون‏ های آینه ‏ای صرفا باعث تسهیل یادگیری از طریق تقلید می ‏شوند و به این خاطر، به طور غیرمستقیم مقدمات رشد نظریه ذهن را فراهم می ‏آورند.

نظریه ذهن و اوتیسم

اختلال در شکل‏ گیری نظریه ذهن منجر به بروز حالتی می ‏شود که به آن "کوری ذهن"[31] می ‏گویند. در این حالت، فرد قادر نیست نظرگاه و زاویه دید دیگری غیر از دیدگاه خود را دریابد. چنین فردی، در تشخیص نیات دیگران و تأثیر دیدگاه افراد بر رفتارشان ناتوان است. در سال 1985 سیمون بارون کوهن و دو همکارش، برای اولین بار، این فرضیه را که کودکان مبتلا به اوتیسم فاقد نظریه ذهن هستند مطرح نمودند. بارون کوهن، در کتاب مشهور خود با نام Mind-blindness به تفصیل، بحث مربوط به ارتباط اوتیسم با فقدان نظریه ذهن را مطرح کرده است. بررسی‏ ها حاکی است مبتلایان به اوتیسم در انجام تکالیف نظریه ذهن، نظیر تکلیف باور نادرست شکست می‏ خورند (فریث، 2003). در یکی از این دست مطالعات، هِیپ[32] (1999)، 20 کودک مبتلا به اوتیسم را با 14 کودک مبتلا به سندرم داون و 27 کودک دارای رشد بهنجار، از نظر عملکردشان در حل تکلیف سالی-آنا مقایسه کرد. میانگین سن عقلی کلامی کودکان مبتلا به اوتیسم از میانگین سن عقلی کلامی کودکان سندرم داون و کودکان بهنجار بالاتر بود. نتایج این تحقیق حاکی از آن بود که همگی کودکان شرکت‏ کننده در پاسخ به پرسش‏ های مربوط به نامیدن، حافظه و ادراک واقعیت درست عمل کردند ولی نتایج درباره سوالات مربوط به باورها متفاوت بود. از 27 کودک هنجار با سن تقویمی 5/4 سال، 23 کودک به پرسش، پاسخ صحیح دادند. این تعداد در کودکان سندرم داون با سن عقلی کلامی 3 سال، 12 از 14 بود، حال آنکه از میان 20 کودک مبتلا به اوتیسم تنها 4 نفر به سؤال این آزمون پاسخ صحیح دادند. این تحقیق از این فرض که کودکان اوتیستیک فاقد نظریه ذهن رشد یافته‏ اند حمایت می ‏کند.



1. Premack

2. Woodruff

3. Piaget 

4. egocentrism

5. Terje Flack

6. Gredeback

7. Hafsten

8. Charman

9. Tremoulet

10. Feldman

11. Geregely

12. Nadasdy

13. Sibra

14. Biro

15. false belief task

16. Wimmer

17. Perner

18. Sally-Anne Task

19. Appearance-Reality task

20. Smarties 

21. Gopnick

22. Astington

23. Zaitchik  

24. Povinelli  

25. Nelson

26. Boysen

27. Hare

28. Call

29. Tomasello

30. Frith  

31. Mind-blindness

32. Happe

نظرات() 
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر

← درباره وبلاگ



مدیر وبلاگ : حسین آذربایجانی (آذرپاد)

← لینکدونی

← طبقه بندی

← آرشیو

← لینکستان

← نظرسنجی

    چطور با گروه ما آشنا شدید؟




← آخرین پستها

← نویسندگان

← ابر برچسبها

← آمار وبلاگ

  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :